Carlos Moreno: O Θεμελιωτής της Ιδέας της «Πόλης των 15 Λεπτών»

Ο καθηγητής Carlos Moreno εξηγεί πώς η «Πόλη των 15 Λεπτών» επαναπροσδιορίζει τον τρόπο που ζούμε, κινούμαστε και συνδεόμαστε μέσα στον σύγχρονο αστικό κόσμο.

Μιλήσαμε με τον καθηγητή Carlos Moreno όσο βρισκόταν στη Γαλλία, ανάμεσα σε συνέδρια και ερευνητικά ταξίδια. Την περίοδο αυτή πόλεις σε όλο τον κόσμο συνεχίζουν να αναζητούν τη δική του ματιά για το πώς μπορεί να επαναπροσδιοριστεί η αστική ζωή. Ήρεμος αλλά παθιασμένος, μιλά για το μέλλον των πόλεων με την ακρίβεια του επιστήμονα και τη βαθιά πίστη του ανθρωπιστή. Ο Γαλλοκολομβιανός ακαδημαϊκός και πολεοδόμος, είναι Καθηγητής και Επιστημονικός Διευθυντής του ερευνητικού εργαστηρίου “Entrepreneurship Territory Innovation” στο IAE Paris–Sorbonne, Université Paris 1 Panthéon-Sorbonne, καθώς και Μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας Τεχνολογιών. Διεθνώς γνωστός ως ο εμπνευστής της έννοιας της «Πόλης των 15 Λεπτών», μιας πρωτοποριακής ιδέας που έχει αναδιαμορφώσει τον παγκόσμιο διάλογο γύρω από τη βιώσιμη και ανθρωποκεντρική αστική ανάπτυξη, μελετά μία πόλη όπου κάθε πολίτης μπορεί να έχει πρόσβαση στην εργασία, την εκπαίδευση, την υγεία, τον πολιτισμό και την αναψυχή μέσα σε λίγα λεπτά, με τα πόδια ή με ποδήλατο. Από το Παρίσι ως την Αθήνα και την Μπογκοτά, οι ιδέες του έχουν εμπνεύσει δημάρχους και πολεοδόμους να τοποθετήσουν τον άνθρωπο στο επίκεντρο του σχεδιασμού. Η έννοια της «Πόλης των 15 Λεπτών» έχει γίνει πλέον ένα παγκόσμιο σημείο αναφοράς για τον επαναπροσδιορισμό της αστικής ζωής.

Πού έχετε δει αυτό το μοντέλο να εφαρμόζεται στην πράξη και ποια διδάγματα μπορούμε να αντλήσουμε από αυτά τα παραδείγματα;

Η «πόλη των 15 λεπτών» έχει εξελιχθεί σε μια ιδιαίτερα δημοφιλή ιδέα και, μετά την πανδημία του COVID-19, βλέπουμε πολλές διαφορετικές προσαρμογές της σε πόλεις σε όλο τον κόσμο. Το πρώτο βασικό σημείο είναι η ανάγκη μετασχηματισμού των αστικών μας συστημάτων, ώστε να διασφαλίζεται η πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες με χαμηλότερες εκπομπές άνθρακα, μια αλλαγή που φέρνει πολλαπλά οφέλη για την ποιότητα της αστικής ζωής και του δημόσιου χώρου. Αυτή η προσέγγιση, μέσα από το μοντέλο της πόλης των 15 λεπτών, αποτελεί μια νέα ευκαιρία για τους πολίτες να έχουν πρόσβαση σε ποικίλες υπηρεσίες, αλλά και για τις τοπικές και εθνικές αρχές να εφαρμόσουν νέες στρατηγικές. Πρόκειται για τη δημιουργία ενός στρατηγικού πλαισίου, καθώς δεν είναι μια μαγική λύση που υλοποιείται σε λίγους μήνες ή χρόνια, μιλάμε για δεκαετίες μετασχηματισμού. Παράλληλα, είναι μια ευκαιρία για τις τοπικές κυβερνήσεις, κυρίως τους δήμους αλλά και τον ιδιωτικό τομέα, να αναπτύξουν νέα προγράμματα. Ουσιαστικά, μιλάμε για τη δημιουργία μικτών χρήσεων, που ενισχύουν τη δημιουργικότητα, την κοινωνική ζωή και δίνουν περισσότερη ζωντάνια στις γειτονιές. Κάθε πόλη, ωστόσο, έχει τις δικές της προκλήσεις, γιατί καμία δεν είναι ίδια με μια άλλη. Η Αθήνα διαφέρει από το Παρίσι, το Τόκιο, το Μπουσάν, την Μπογκοτά ή το Μπουένος Άιρες. Γι’ αυτό είναι σημαντικό να κατανοούμε τις τοπικές ιδιαιτερότητες, ώστε να εφαρμόζουμε την ιδέα αποτελεσματικά. Για αυτόν τον λόγο, σήμερα μιλάμε για την «πόλη των 15 λεπτών», τη «γειτονιά των 20 λεπτών» ή την «περιφέρεια των 30 λεπτών», κάθε μία προσαρμοσμένη στο δικό της αστικό πλαίσιο. Υπάρχουν πολλοί όροι για να περιγράψουν την ίδια ιδέα. Το ουσιώδες είναι να βρούμε το κοινό έδαφος και να αναπτύξουμε μια εκδοχή για κάθε πόλη.

Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στην «πόλη των 15 λεπτών» και την «περιφέρεια των 30 λεπτών» που αναφέρατε προηγουμένως;

Όταν παρουσίασα για πρώτη φορά αυτή την ιδέα το 2016, και αργότερα γύρω στο 2021, είπα ότι η «πόλη των 15 λεπτών» είναι πιο συγκεκριμένη και λειτουργεί καλύτερα σε πυκνά αστικά περιβάλλοντα, όπως το Παρίσι. Το Παρίσι είναι μία από τις πιο πυκνοκατοικημένες πόλεις στον κόσμο και το μοντέλο ταιριάζει απόλυτα εκεί, όπως και σε μεσαίου μεγέθους και πυκνές πόλεις. Σε τέτοια περιβάλλοντα είναι ευκολότερο να προσφέρονται διαφορετικές υπηρεσίες σε μικρές αποστάσεις, προσβάσιμες με τα πόδια ή με ποδήλατο. Σε μεσαίες ή λιγότερο πυκνοκατοικημένες πόλεις, τα πράγματα είναι πιο σύνθετα, καθώς οι αποστάσεις είναι μεγαλύτερες και οι άνθρωποι εξαρτώνται περισσότερο από το αυτοκίνητο. Η «περιφέρεια των 30 λεπτών» ακολουθεί την ίδια λογική: δημιουργεί εγγύτητα ως προς την εργασία, την εκπαίδευση και τις υπηρεσίες, αλλά λαμβάνει υπόψη και την κινητικότητα, για παράδειγμα, τη χρήση ηλεκτρικών οχημάτων, τις κοινόχρηστες μετακινήσεις και τις βιώσιμες υποδομές. Το μοντέλο αυτό μπορεί επίσης να προσαρμοστεί σε αγροτικές ή προαστιακές περιοχές, όπου, για παράδειγμα, είναι πιο ρεαλιστικό να υπάρχει μια καθημερινή τοπική αγορά ή κινητές υπηρεσίες αντί για μόνιμες εγκαταστάσεις, όπως μια εβδομαδιαία αγορά παραγωγών, που δεν λειτουργεί μόνο ως σημείο αγορών αλλά και ως χώρος κοινωνικής επαφής. Σε τέτοιες περιπτώσεις, μιλάμε για το «θέατρο του χωριού» ή για κοινοτικές δράσεις που δίνουν ζωή στους τοπικούς δημόσιους χώρους.

Το Παρίσι βρίσκεται στην πρώτη γραμμή της εφαρμογής της «Πόλης των 15 Λεπτών». Ποιες θεωρείτε ότι είναι οι πιο ουσιαστικές αλλαγές που έχει φέρει αυτό το μοντέλο στην καθημερινή ζωή;

Η πόλη μας έχει αλλάξει σημαντικά υπό τη Δημαρχία της Anne Hidalgo, μιας εξαιρετικής δημάρχου και πρωτοπόρου στη μεταμόρφωση του Παρισιού. Μετά την πανδημία του COVID-19, πραγματοποιήθηκαν πολλές αλλαγές: δημιουργήθηκαν 1.200 χιλιόμετρα ποδηλατοδρόμων, δρόμοι φιλικοί προς τους πεζούς, νέοι πράσινοι χώροι και περιοχές φιλικές προς τα παιδιά. Δρόμοι όπως η Rue de Rivoli μετατράπηκαν σε πεζόδρομους ή σε κοινόχρηστους χώρους. Αναζωογονήσαμε το κέντρο της πόλης, δημιουργήσαμε νέες νησίδες πρασίνου, ενισχύσαμε τις πολιτιστικές δραστηριότητες και αναπτύξαμε ένα νέο αστικό οικονομικό μοντέλο βασισμένο στις τοπικές αγορές. Αυτές οι αγορές γειτονιάς έχουν γνωρίσει μεγάλη επιτυχία και τα αποτελέσματα είναι ορατά σε όποιον επισκεφθεί το Παρίσι. Παράλληλα, έχουμε δημιουργήσει κοινωνική κατοικία και νέα το πικά κέντρα, περισσότερους κόμβους με υπηρεσίες και δραστηριότητες κοντά στους κατοίκους. Αυτή η αποκέντρωση μειώνει τις μεγάλες μετακινήσεις, στηρίζει τις μικρές επιχειρήσεις και, το πιο σημαντικό, ενισχύει την κοινωνική ποικιλομορφία. Σήμερα, η δημοτική αρχή του Παρισιού συνεχίζει να μετατρέπει κτίρια μονολειτοργικής χρήσης σε χώρους μικτής χρήσης, με κοινόχρστες υποδομές αφιερωμένες στην πολιτιστική και κοινωνική ζωή.

Καθώς η Αθήνα υφίσταται σημαντικές μεταμορφώσεις, όπως το έργο του The Ellinikon, πώς μπορούν οι αρχές της «Πόλης των 15 Λεπτών» να προσαρμοστούν στον μεσογειακό τρόπο ζωής, με τους εξωστρεφείς ρυθμούς του, τις ισχυρές ταυτότητες των γειτονιών και τους ζωντανούς δημόσιους χώρους;

Η Αθήνα μου αρέσει ιδιαίτερα. Γνωρίζω τον δήμαρχο, Χάρη Δούκα, ο οποίος ενδιαφέρεται πολύ για αυτή την ιδέα. Η Αθήνα είναι μέλος του δικτύου C40 Cities, το οποίο προωθεί παγκοσμίως το μοντέλο της Πόλης των 15 Λεπτών. Πριν από περίπου έναν μήνα ήμουν στην πόλη σας, σε ένα συνέδριο στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, όπου συζητήσαμε αυτά τα ζητήματα. Η Αθήνα διαθέτει και ένα ιστορικό παράδειγμα: τον αρχιτέκτονα Κωνσταντίνο Δοξιάδη, ο οποίος εργάστηκε για χρόνια στον παγκόσμιο αστικό σχεδιασμό και διατύπωσε ιδέες πολύ κοντινές στην έννοια της πόλης σε ανθρώπινη κλίμακα , την Οικιστική, την επιστήμη του ανθρώπινου οικισμού. Πιστεύω ότι υπάρχουν τρία βασικά ζητήματα για την Αθήνα. Πρώτον, η μείωση της εξάρτησης από το αυτοκίνητο. Για δεκαετίες, η Αθήνα υπέφερε από υπερβολική χρήση του αυτοκινήτου. Είναι κρίσιμο να αναπτυχθούν εναλλακτικές μορφές μετακίνησης και να ενθαρρυνθούν το περπάτημα και το ποδήλατο. Δεύτερον, το ιστορικό κέντρο. Η υπερτουριστικοποίηση αποτελεί μια σοβαρή πρόκληση. Πρέπει να βρούμε τρόπους να προστατεύσουμε τους αρχαιολογικούς και πολιτιστικούς χώρους, εξισορροπώντας τον τουρισμό με την τοπική ζωή. Τρίτον, η διακυβέρνηση. Η Αθήνα σήμερα είναι σχεδόν μια μητροπολιτική περιοχή, όχι απλώς μία πόλη. Μετά τους Ολυμπιακούς Αγώνες, επεκτάθηκε σημαντικά. Η περιοχή του αεροδρομίου, για παράδειγμα, μοιάζει με εντελώς διαφορετική πόλη. Χρειάζεται ολοκληρωμένη μητροπολιτική διακυβέρνηση και συνεργασία μεταξύ δήμων, ώστε να διαμορφωθεί μια πιο συνεκτική και βιώσιμη Αθήνα.

Αυτή είναι η μεγάλη πρόκληση της εποχής μας: να ενσωματώσουμε την ανάγκη για μετασχηματισμό στον ίδιο τον τρόπο που ζούμε.

Πέρα από την οικονομική ανάπτυξη, επιμένετε συχνά ότι η πραγματική ευημερία βρίσκεται στην ανθρώπινη ευζωία. Πώς θεωρείτε ότι η «Πόλη των 15 Λεπτών» μπορεί να συμβάλει προς αυτή ην κατεύθυνση, ειδικά ως προς τη βιωσιμότητα του περιβάλλοντος και τη συνοχή της κοινωνίας;

Η ευζωία συνδέεται άμεσα με την οικονομική, κοινωνική και βιώσιμη ανάπτυξη. Πρέπει να μειώσουμε τις εκπομπές CO₂, τη ρύπανση και την περιβαλλοντική υποβάθμιση, βελτιώνοντας παράλληλα την ποιότητα ζωής. Πιστεύω ότι μπορούμε να επανασυνδέσουμε την οικονομία με τη βιωσιμότητα, δημιουργώντας τοπικές θέσεις εργασίας, στηρίζοντας τις μικρές επιχειρήσεις, ενισχύοντας την τοπική παραγωγή και προωθώντας την κυκλική οικονομία. Αυτή είναι η έννοια που ο νομπελίστας Paul Krugman αποκάλεσε «νέα οικονομική γεωγραφία», η αποκέντρωση της παραγωγής και της καινοτομίας, όπου η αξία δημιουργείται τοπικά και με βιώσιμο τρόπο. Στον αιώνα μας, η τεχνολογία μάς προσφέρει τα εργαλεία για να το πετύχουμε αυτό· για να αναπτύξουμε νέα, ανθρωποκεντρικά οικονομικά μοντέλα. Γι’ αυτό συχνά μιλώ για τις «τρεις μορφές Τεχνητής Νοημοσύνης (AI)». Η πρώτη είναι η γνωστή Τεχνητή Νοημοσύνη (Artificial Intelligence). Η δεύτερη είναι η Προσαρμοστική Νοημοσύνη (Adaptive Intelligence), δηλαδή η ικανότητα να προσαρμοζόμαστε και να δημιουργούμε νέες, αποκεντρωμένες, βιώσιμες οικονομικές δραστηριότητες. Και η τρίτη είναι η Προγονική Νοημοσύνη (Ancestral Intelligence), μια έννοια που εισήγαγε η Αλεξάνδρα Μητσοτάκη στο World Human Forum στη Δήλο, αναφερόμενη στη σοφία των ριζών και των παραδόσεών μας ως οδηγό για το μέλλον. Αυτές οι τρεις μορφές νοημοσύνης, μαζί, μπορούν να συμβάλουν στη διαμόρφωση μιας βιώσιμης και ανθρώπινης οικονομίας.

Τέλος, ποιο μήνυμα θα θέλατε να στείλετε στους Αθηναίους, καθώς βλέπουν την πόλη τους να μεταμορφώνεται;

Πολλοί μιλούν για την αλλαγή των πόλεων. Εγώ είμαι επιστήμονας και η επιστήμη δεν είναι θέμα γνώμης, αλλά γεγονότων. Πρέπει να ακούμε την επιστήμη και τα δεδομένα, και να δράσουμε πριν να είναι αργά. Χρειάζεται να αλλάξουμε τον τρόπο ζωής μας, τον τρόπο που εργαζόμαστε και τον τρόπο που σχετιζόμαστε μεταξύ μας. Αυτή είναι η μεγάλη πρόκληση της εποχής μας: να ενσωματώσουμε την ανάγκη για μετασχηματισμό στον ίδιο τον τρόπο που ζούμε.

Η Αθήνα διαθέτει και ένα ιστορικό παράδειγμα: τον αρχιτέκτονα Κωνσταντίνο Δοξιάδη, ο οποίος διατύπωσε ιδέες πολύ κοντινές στην έννοια της πόλης σε ανθρώπινη κλίμακα.