Σε ένα δημοτικό σχολείο, παιδιά που δεν έχουν ξανακούσει βιολί σταματούν να μιλάνε. Στη Χάλκη, άνθρωποι χωρίς καμία σχέση με κλασική μουσική βγαίνουν από τη συναυλία τους και δεν βρίσκουν λόγια. Ο Νίκος Χαλιάσας, μαέστρος της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών, το έχει δει αυτό ξανά και ξανά και ξέρει ακριβώς τι συμβαίνει εκείνη τη στιγμή. «Μόλις μπορέσεις να συγκεντρωθείς», λέει, «περνάς σε μια διάσταση που σε παρασύρει στην μέγιστη απόλαυση». Μιλήσαμε μαζί του για λάθη επί σκηνής, την τέχνη της ακρόασης, τη δύναμη της μουσικής και το φεστιβάλ που χτίζεται σπόρο-σπόρο.
Αν κλείνατε τα μάτια αύριο το πρωί, ποιος θα ήταν ο πρώτος ήχος που θα σας έκανε να καταλάβετε σε ποια πόλη βρίσκεστε; Πόσο διαφορετικά ακούει τον κόσμο ένας μαέστρος από όλους τους υπόλοιπους;
Θα έλεγα τα πουλιά στον Εθνικό Κήπο. Είναι ένας ήχος που με κάνει να σκέφτομαι αμέσως μια πιο ήρεμη πλευρά της Αθήνας, παρότι βρίσκεσαι ουσιαστικά στην καρδιά της πόλης.
Τον κόσμο, δεν ξέρω αν ένας μαέστρος τον ακούει διαφορετικά, αλλά τη μουσική σίγουρα.
Ακούς θέλοντας και μη, λόγω και συνήθειας από ένα σημείο και μετά, όλες τις φωνές, όλα τα καλώς αλλά και κακώς κείμενα!
Πίσω από μια συναυλία που μοιάζει άψογα συντονισμένη, υπάρχουν αμφιβολίες, λάθη και στιγμές που δεν βλέπει ποτέ το κοινό. Ποια από αυτές τις αθέατες στιγμές σάς έχει μείνει περισσότερο και γιατί;
Όντως μικρά έως και σπανίως μεγαλύτερα λάθη μπορεί να συμβαίνουν. Κι ενώ όπως λέτε κι εσείς, όλοι τα ακούν, ελάχιστοι ή και κανείς δεν τα αντιλαμβάνεται. Σε εμάς εκείνη τη στιγμή όμως επί σκηνής, φαντάζει “φοβερό”. Μια, όχι και τόσο αθέατη, στιγμή μου έχει κάνει τρομερή εντύπωση και θα σας την περιγράψω. Όταν σπούδαζα στο Λονδίνο, σε συναυλία της Συμφωνικής του Λονδίνου (LSO) στην αίθουσα Barbican με μαέστρο τον Μ. Ροστροπόβιτς και σολίστ τον Μ. Βενγκέροφ στο 1ο κοντσέρτο για βιολί του Σοστακόβιτς, το 4ο μέρος, όπου η ταχύτητα είναι διαβολική, έσπασε στο βιολί του Βενγκέροφ η μια χορδή. Ως είθισται, γύρισε στον εξάρχοντα της ορχήστρας, κι έγινε η γνωστή σ’ αυτές τις ατυχίες, “ανταλλαγή” των βιολιών τους. Σ’ αυτά τα περίπου ας πούμε 10″, η ορχήστρα δεν σταμάτησε φυσικά, προφανώς λόγω της ταχύτητας και της δυσκολίας του μέρους, κι έτσι είχε προχωρήσει πολλά μέτρα μπροστά. Ο σολίστ όμως, αντί να παίξει παρακάτω, βρίσκοντας εκείνος την ορχήστρα, ξανάρχισε από εκεί όπου είχε σταματήσει. Εκείνη τη στιγμή σκέφτηκα, όπως σίγουρα και οι περισσότεροι συνακροατές μου, “καταστροφή”!
Κι όμως μέσα σε ελάχιστα δευτερόλεπτα, χωρίς φυσικά κι ο μαέστρος να μπορεί εκείνη τη στιγμή να κάνει κάποια “δραστική” παρέμβαση, η ορχήστρα “ξαναβρήκε” τον σολίστα. Μαγική στιγμή…όταν έχεις εμπειρία, γνώση, υψηλό επίπεδο!
Η κλασική μουσική εξακολουθεί να κουβαλά την προκατάληψη ότι «δεν είναι για όλους». Έχετε δει ανθρώπους να αλλάζουν γνώμη μέσα σε μία μόνο συναυλία; Ποια είναι εκείνη η στιγμή που καταλαβαίνετε ότι ένας άνθρωπος, που έρχεται για πρώτη φορά, άφησε στην άκρη τις ταμπέλες και αφέθηκε πραγματικά στη μουσική;
Έχω γνωρίσει πάρα πολλές περιπτώσεις ανθρώπων που δεν είχαν εμπειρίες ακουσμάτων κλασικής μουσικής και κλασικών οργάνων, που και με έκσταση και θαυμασμό παρακολουθούσαν τις “πρώτες” τους συναυλίες αλλά και μετά, μου μιλούσαν με υπέροχα λόγια για την εμπειρία που βίωσαν. Αυτό συνέβη και συμβαίνει κατά κόρον στα νησιά όπως η Χάλκη, που είναι τόσο μακριά απ’ τα αστικά κέντρα και επίσης στα δημοτικά σχολεία που κάνουμε εκπαιδευτικές παρουσιάσεις στα μικρά παιδιά. Τότε λοιπόν είναι που συνειδητοποιούν πως τελικά η κλασική μουσική είναι για όλους! Και πως με κατάλληλες και προσεκτικές “δόσεις” μπορούν σιγά σιγά να παρακολουθήσουν, να ευχαριστηθούν και να καταλάβουν πόσο υπέροχη είναι. Η κλασική μουσική εξάλλου έχει ένα τεράστιο φάσμα, χρονικό, υφολογικό, μεγέθους. Και βέβαια υπάρχει το τεράστιο κεφάλαιο “φωνή”: με την όπερα, τα λιντ, τις χορωδίες…
Ακόμα λοιπόν και λάτρεις της κλασικής μουσικής, δεν ακούνε με την ίδια χαρά κι ευχαρίστηση όλα αυτά τα είδη και οι κατηγορίες που προανέφερα, έχουν προτιμήσεις, κάτι που είναι πράγμα πολύ λογικό.
Για το κοινό, μια συναυλία τελειώνει όταν πέσει η τελευταία νότα. Για έναν μαέστρο, όμως, η επόμενη έχει ήδη αρχίσει. Ποια δημιουργικά σχέδια σας απασχολούν αυτή την περίοδο και ποιες είναι οι επόμενες συναντήσεις της Κρατικής Ορχήστρας με το κοινό που περιμένετε περισσότερο;
Η αλήθεια είναι πως, όπως ως μαέστρος πρέπει να σκέφτομαι “μπροστά” “πριν”, έτσι κι ως καλλιτεχνικός διευθυντής, συνέχεια σκέφτομαι τις επόμενες κινήσεις, την επόμενη διοργάνωση. Είναι πολλά και διάφορα λοιπόν τα προσεχή σχέδια, απλά δεν συνηθίζω να τα ανακοινώνω, παρά μόνο όταν έρχεται η στιγμή των δελτίων τύπου και των επίσημων ανακοινώσεων. Ας μην “αφαιρέσω” αυτή τη χαρά από τους υπέροχους συνεργάτες μου
Υπάρχουν τόποι που σε κάνουν να θες να χαθείς στον δικό τους ρυθμό. Η Χάλκη είναι ένας από αυτούς. Όταν η μουσική συναντά ένα νησί με τόσο ιδιαίτερη ταυτότητα, τι γεννιέται ανάμεσα στον τόπο, τους ανθρώπους και την ορχήστρα;
Η Χάλκη σε βάζει από μόνη της στον δικό της ρυθμό. Η ηρεμία, η φυσική ομορφιά, η χαλαρότητα, η απλότητα, είναι μερικά από τα χαρακτηριστικά, που σε κάνουν εύκολα να γίνεις ένα με το νησί.
Όλοι οι μουσικοί που έχουν συμμετάσχει στα προηγούμενα 4 φεστιβάλ, και είναι πολύ πάνω από 100, έχουν ενθουσιαστεί τόσο πολύ, που θα ήθελαν αν ήταν εφικτό να συμμετέχουν κάθε χρόνο! Δεν έχει υπάρξει ούτε ένας που να του ήταν αδιάφορη η συμμετοχή του!
Οι κάτοικοι πάλι, έχουν αγαπήσει το φεστιβάλ, έχουν καταλάβει την πολυσήμαντη αξία του και μας “αγκαλιάζουν” πλέον σαν να είμαστε δικοί τους άνθρωποι.
Κι ο Δήμαρχος κ. Φραγκάκης, πάνω απ’ όλους, βλέπει χρόνο με το χρόνο να ανθίζει και να μεγαλώνει ο “μουσικός σπόρος” που με αγάπη και προσοχή έβαλε πριν από 5 χρόνια. Το φεστιβάλ της Χάλκης έχει πλέον μια περίοπτη θέση ανάμεσα στα κορυφαία μουσικά φεστιβάλ της χώρας και φιλοδοξούμε και διεθνώς!
Ζούμε σε μια εποχή όπου όλα συμβαίνουν γρήγορα: ένα βίντεο λίγων δευτερολέπτων, μια ατελείωτη ροή εικόνων, μια προσοχή που χάνεται εύκολα. Η συμφωνική μουσική μοιάζει να ζητά ακριβώς το αντίθετο: χρόνο, σιωπή και συγκέντρωση. Πιστεύετε ότι αυτό είναι τελικά το μεγαλύτερο εμπόδιό της ή η μεγαλύτερη δύναμή της;
Είναι και το εμπόδιο για το σήμερα που όλα κι όλοι τρέχουν σε τρελούς ρυθμούς, είναι και η διαχρονική της δύναμη. Επειδή η μουσική δεν έχει κάτι “χειροπιαστό” όπως π.χ. η γλυπτική, η ζωγραφική, η φωτογραφία, χρειάζεται απλά περισσότερη συγκέντρωση, ησυχία, ηρεμία.
Δεν είναι εύκολο, αλλά και ποτέ δεν ήταν , ακόμα και σε προηγούμενα χρόνια όπου οι ρυθμοί των ανθρώπων δεν ήταν τόσο καταιγιστικοί.
Μόλις μπορέσεις να συγκεντρωθείς, κι αυτό ισχύει και για εμάς τους μουσικούς ως ακροατές, περνάς σε μια διάσταση που σε “παρασύρει” στη μέγιστη απόλαυση.
Τότε λοιπόν είναι που συνειδητοποιούν πως τελικά η κλασική μουσική είναι για όλους! Και πως με κατάλληλες και προσεκτικές “δόσεις” μπορούν σιγά σιγά να παρακολουθήσουν, να ευχαριστηθούν και να καταλάβουν πόσο υπέροχη είναι.
